Το JAMA Internal Medicine, ένα από τα κορυφαία ιατρικά περιοδικά διεθνώς, δημοσίευσε στις 17 Αυγούστου μια εκτενή μελέτη με επικεφαλής ερευνητές του Χάρβαρντ που φέρνει στο προσκήνιο έναν σχεδόν αόρατο επαγγελματικό κίνδυνο: την έκθεση σε ιοντίζουσα ακτινοβολία όσων εργάζονται στον αέρα. Η έρευνα ανέλυσε σχεδόν 13 εκατομμύρια αμερικανικά πιστοποιητικά θανάτου από το 2020 έως το 2024, καλύπτοντας 503 επαγγέλματα. Το εύρημα που ξεχώρισε: πιλότοι και αεροσυνοδοί κατέγραψαν τα υψηλότερα ποσοστά θανάτων από καρκίνους που συνδέονται με την ακτινοβολία, ξεπερνώντας ακόμη και επαγγέλματα που δουλεύουν άμεσα με ραδιενεργά υλικά.
- Οι αεροσυνοδοί κατατάχθηκαν πρώτοι και οι πιλότοι δεύτεροι σε θανάτους από καρκίνους σχετιζόμενους με ακτινοβολία, ανάμεσα σε 503 επαγγέλματα.
- Το 6,9% των θανάτων στους αεροσυνοδούς και το 6,7% στους πιλότους αποδόθηκαν σε τέτοιους καρκίνους, έναντι περίπου 5% στον γενικό εργαζόμενο πληθυσμό.
- Η πηγή δεν είναι το αεροσκάφος, αλλά η κοσμική ακτινοβολία που φτάνει από το διάστημα στα ύψη πτήσης.
Τι δείχνουν πραγματικά οι αριθμοί
Η μελέτη περιέλαβε περίπου 14.000 πιλότους και 7.000 αεροσυνοδούς. Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί τι σημαίνουν τα ποσοστά: δεν δείχνουν ότι το 6,9% των αεροσυνοδών αναπτύσσουν ή πεθαίνουν από αυτούς τους καρκίνους, αλλά το ποσοστό των θανάτων μέσα στον υπό μελέτη πληθυσμό που αποδόθηκε σε αυτή την ομάδα καρκίνων.
Αφού συνυπολόγισαν παράγοντες όπως η ηλικία, το φύλο, η φυλή, η εθνικότητα, η εκπαίδευση και η οικογενειακή κατάσταση, οι ερευνητές υπολόγισαν ότι οι αεροσυνοδοί είχαν περίπου 50% υψηλότερες πιθανότητες θανάτου από καρκίνο σχετιζόμενο με ακτινοβολία σε σχέση με τον γενικό εργαζόμενο πληθυσμό, ενώ οι πιλότοι περίπου 36%.
Ακόμη πιο εντυπωσιακή ήταν η θέση στην κατάταξη: οι αεροσυνοδοί βγήκαν πρώτοι, οι πιλότοι δεύτεροι, ενώ οι τεχνολόγοι πυρηνικής ιατρικής —που εργάζονται καθημερινά γύρω από ραδιενεργά υλικά— βρέθηκαν στη 12η θέση.
Οι καρκίνοι που εξετάστηκαν περιλάμβαναν τον καρκίνο του μαστού και του προστάτη, το μελάνωμα και άλλους καρκίνους του δέρματος, καρκίνους του θυρεοειδούς και του κεντρικού νευρικού συστήματος, το λέμφωμα, το πολλαπλό μυέλωμα και τις περισσότερες μορφές λευχαιμίας. Ο καρκίνος του πνεύμονα εξαιρέθηκε ώστε να μειωθεί η πιθανότητα να επηρεάσει το κάπνισμα τα αποτελέσματα. Χαρακτηριστικά, το μοτίβο δεν εμφανίστηκε στους μηχανικούς αεροσκαφών, που περνούν τη σταδιοδρομία τους γύρω από αεροπλάνα αλλά παραμένουν στο έδαφος.
Η πηγή δεν είναι το αεροπλάνο, αλλά το διάστημα
Η αιτία της ανησυχίας δεν είναι οι σαρωτές των αεροδρομίων ούτε τα ηλεκτρονικά του αεροσκάφους. Είναι η κοσμική ακτινοβολία, δηλαδή εξαιρετικά ενεργητικά σωματίδια που προέρχονται από το διάστημα, πολλά από τα οποία θεωρείται ότι επιταχύνθηκαν από βίαια γεγονότα όπως εκρήξεις άστρων.
Στο έδαφος, η ατμόσφαιρα λειτουργεί ως ένα παχύ προστατευτικό στρώμα. Ένα αεροσκάφος που πετά στα περίπου 35.000 πόδια (10.700 μέτρα) βρίσκεται πάνω από μεγάλο μέρος αυτής της ασπίδας. Σύμφωνα με τις μετρήσεις, στα τυπικά ύψη εμπορικής πτήσης η δόση διπλασιάζεται περίπου για κάθε επιπλέον 1.830 μέτρα (6.000 πόδια) ύψους, ενώ το μεταλλικό περίβλημα του αεροσκάφους προσφέρει σχετικά μικρή προστασία.
Το ύψος δεν είναι ο μόνος παράγοντας. Το μαγνητικό πεδίο της Γης εκτρέπει τα φορτισμένα κοσμικά σωματίδια, όμως η προστασία είναι μεγαλύτερη κοντά στον ισημερινό και ασθενέστερη προς τους πόλους. Γι’ αυτό μια πτήση σε υψηλά βόρεια γεωγραφικά πλάτη μπορεί να συνεπάγεται μεγαλύτερη δόση από μια αντίστοιχη κοντά στον ισημερινό. Η ηλιακή δραστηριότητα επηρεάζει επίσης τα επίπεδα.
Γιατί το πλήρωμα διαφέρει από τον απλό επιβάτη
Οι μετρήσεις σε εμπορικά αεροσκάφη έχουν βρει δόσεις που κυμαίνονται από λιγότερο από ένα μικροσίβερτ σε ορισμένες πτήσεις έως πάνω από 60 μικροσίβερτ σε άλλες. Ένας υπολογισμός εκτίμησε ενεργό δόση περίπου 67 μικροσίβερτ για μια εννεάωρη πτήση από την Αθήνα προς τη Νέα Υόρκη. Πρόκειται για μικρές δόσεις μεμονωμένα, αλλά τα πληρώματα τις επαναλαμβάνουν εκατοντάδες φορές επί σειρά ετών.
Η Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ αναφέρει ότι τα πληρώματα συσσωρεύουν κατά μέσο όρο περίπου 3 έως 6 millisievert κοσμικής ακτινοβολίας ετησίως, ανάλογα με τα δρομολόγια. Για σύγκριση, ένας ταξιδιώτης που κάνει δέκα διηπειρωτικές πτήσεις μετ’ επιστροφής τον χρόνο εκτιμάται ότι λαμβάνει περίπου 0,4 millisievert. Τα πληρώματα λαμβάνουν τη μεγαλύτερη μέση ετήσια ενεργό δόση ιοντίζουσας ακτινοβολίας από κάθε άλλη επαγγελματική ομάδα στις ΗΠΑ.
Η ιοντίζουσα ακτινοβολία έχει αρκετή ενέργεια για να αφαιρέσει ηλεκτρόνια από άτομα και μόρια. Όταν αυτό συμβεί μέσα σε ένα κύτταρο, μπορεί να προκαλέσει βλάβη σε σημαντικά βιολογικά μόρια, μεταξύ αυτών και στο DNA. Τα κύτταρα διαθέτουν μηχανισμούς επιδιόρθωσης, αλλά περιστασιακά η επιδιόρθωση είναι ατελής και μια μετάλλαξη επιβιώνει — γι’ αυτό η έκθεση σε ιοντίζουσα ακτινοβολία είναι από καιρό γνωστό ότι αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου.
Πώς αντιμετωπίζουν το θέμα οι ρυθμιστικές αρχές
Πρόκειται για ασυνήθιστο εργασιακό κίνδυνο, καθώς δεν υπάρχει τοίχος για θωράκιση, μηχάνημα για να κλείσει ή προστατευτική στολή που να τον λύνει. Οι πρακτικές μεταβλητές είναι ουσιαστικά ο χρόνος, το ύψος και το δρομολόγιο.
Στις ΗΠΑ, η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πολιτικής Αεροπορίας (FAA) αναγνωρίζει ότι πιλότοι και αεροσυνοδοί εκτίθενται επαγγελματικά σε ιοντίζουσα ακτινοβολία, ωστόσο δεν υπάρχουν ομοσπονδιακές απαιτήσεις για παρακολούθηση των ατομικών δόσεων ή επιβολή ορίων. «Δεν μπορείς να διαχειριστείς μια έκθεση που αποφάσισες να μην μετράς», σχολίασε ο συγγραφέας της μελέτης Dr Vishal Patel.
Η Ευρώπη ακολουθεί πιο παρεμβατική προσέγγιση. Οι κανόνες της ΕΕ απαιτούν από τις αεροπορικές εταιρείες να αξιολογούν την έκθεση όταν το πλήρωμα ενδέχεται να λάβει πάνω από 1 millisievert τον χρόνο, να τη λαμβάνουν υπόψη στον προγραμματισμό της εργασίας και να ενημερώνουν τους εργαζόμενους για τους κινδύνους. Πρόσθετες απαιτήσεις ισχύουν όπου η έκθεση ενδέχεται να ξεπεράσει τα 6 millisievert ετησίως. Η Αυστραλία επίσης αντιμετωπίζει χωριστά την έκθεση των πληρωμάτων, με επίπεδο αναφοράς τα 6 millisievert ετησίως.
Τι σημαίνει αυτό για τον συχνό επιβάτη
Η μελέτη είναι παρατηρησιακή και βασίζεται σε πιστοποιητικά θανάτου, όχι σε ατομικές μετρήσεις ακτινοβολίας. Δεν αποδεικνύει ότι η κοσμική ακτινοβολία προκάλεσε τους καρκίνους που κατέγραψε. Οι ερευνητές δεν γνώριζαν πόσες ώρες είχε πετάξει ο καθένας, ποια δρομολόγια εκτελούσε, τη συσσωρευμένη δόση του ή αν ο επαγγελματικός χαρακτηρισμός σε κάθε πιστοποιητικό ήταν σωστός.
Υπάρχουν και άλλα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της αεροπορικής εργασίας που ενδέχεται να επηρεάζουν τον κίνδυνο. Οι πιλότοι εκτίθενται σε υπεριώδη ακτινοβολία τύπου Α μέσα από τα παράθυρα του πιλοτηρίου, ενώ πιλότοι και πλήρωμα καμπίνας συχνά εργάζονται νύχτα, διασχίζουν πολλές ζώνες ώρας και βιώνουν μακροχρόνια διαταραχή των κιρκάδιων ρυθμών.
Για τον απλό ταξιδιώτη, η επιπλέον δόση παραμένει μικρή και η κοσμική ακτινοβολία δεν αποτελεί λόγο αποφυγής των πτήσεων. Η ακτινοβολία, όμως, δεν κάνει διάκριση ανάμεσα σε επιβάτη και πλήρωμα· αυτό που μετρά είναι η συσσωρευμένη δόση. Για όσους ταξιδεύουν εξαιρετικά συχνά με μακρινές πτήσεις, ιδίως σε δρομολόγια υψηλού γεωγραφικού πλάτους, η κοσμική ακτινοβολία είναι λογικό να αναγνωριστεί ως μία από τις λιγότερο προφανείς συνέπειες του πολύ χρόνου στα ύψη.
Πετάτε συχνά για δουλειά ή για ταξίδια; Πιστεύετε ότι θα έπρεπε να καθιερωθεί υποχρεωτική μέτρηση της δόσης ακτινοβολίας για τα πληρώματα; Πείτε μας τη γνώμη σας.
